Boska Komedia (wł. La Divina Commedia) – poemat alegoryczny, którego autorem jest Dante Alighieri.
Boska Komedia jest syntezą średniowiecznej myśli filozoficznej, historycznej, teologicznej oraz panoramą świata. Jako arcydzieło literatury włoskiej, należy do klasyki światowej i wywarła znaczny wpływ na kulturę europejską. Poemat przedstawia wizję jego wędrówki przez zaświaty – Piekło, Czyściec i Raj. Pomysł wędrówki w zaświaty (zwany katabazą) Dante zaczerpnął od swoich poprzedników – motyw ten pojawia się w literaturze starożytnego Rzymu (bezpośrednią inspiracją Dantego była Eneida Wergiliusza[1]) jak i literaturze okresu średniowiecza. Dante rozwinął ten motyw w obszerny poemat, czyniąc samego siebie głównym bohaterem, chociaż należy mieć świadomość, że w poemacie mamy do czynienia z dwoma wcieleniami Dantego – po pierwsze bohatera, który wędruje po zaświatach, po drugie narratora, który z perspektywy czasu opowiada historię swojej wędrówki.
Wedle wyznania samego autora w zbiorze poezji Życie Nowe, napisał on Boską Komedię po to, aby oddać hołd swojej zmarłej ukochanej, Beatrycze, aby pokazać światu ogromną miłość, jaką żywi do niej. Kolejną motywacją było pragnienie wskazania ludzkości drogi do odrzucenia występnego życia. A zatem jest to motywacja moralistyczno – religijna, typowa dla średniowiecza: Pędzący żywot wygnańca Dante żywił przekonanie, że ludzkość zbłądziła. Być może chciał odstraszyć ludzi od grzechów wizjami okropnych kar, jakie czekają ich po śmierci w Piekle oraz zachęcić do cnotliwego życia przez ukazanie wizji Raju jako miejsca wiecznego szczęścia.
Utwór ten powstał w latach 1307-1321. W Polsce Boska Komedia znana była od początku XV wieku. Pierwszy pełny przekład utworu, autorstwa Edwarda Porębowicza został wydany w 1909 r. Tłumaczenia utworu podjęli się również Julian Korsak, Jan Maria Michał Kowalski, Alina Świderska, Tomasz Łubieński oraz Agnieszka Kuciak.
Kwestia przynależności do epok literackich
Zasadniczo, Boska Komedia jest utworem wybitnie średniowiecznym, napisanym sto lat przed początkiem renesansu. Niczym czternastowieczna encyklopedia, przedstawia ówczesną summę wiedzy i wizję świata.
O przynależności do średniowiecza świadczy:
- data powstania,
- filozofia teocentryczna
- alegoryczność i symbolika
- magia liczb
- nawiązanie do Apokalipsy i innych ksiąg biblijnych
Niemniej Boska Komedia zawiera cechy typowe dla literatury renesansowej. Możemy do nich zaliczyć:
- rezygnację z anonimowości, autor podpisał swoje dzieło – chociaż oczywiście znamy z nazwiska wielu twórców literatury średniowiecznej
- świeckość autora – w średniowieczu pisali głównie duchowni, choć oczywiście nie tylko
- indywidualizm odczuwania – bohater nie raz współczuje potępionym
- użycie języka narodowego – chociaż po włosku pisano już w XIII wieku (por: Szkoła sycylijska)
- nawiązanie do poezji antycznej, przedstawienie Wergiliusza jako najwyższego autorytetu w sprawach wiedzy
- zaangażowanie w życie polityczne i obywatelskie
Budowa utworu
- Tryptyk: Boska Komedia składa się z trzech ksiąg (cantiche), każdą część tworzą 33 pieśni (wł. canti) (co daje 99 pieśni, a wraz z pieśnią wstępną – 100), zaś każda z nich pisana jest tercyną – strofą trzywersową. Liczba 3, kluczowa dla budowy utworu, jest symbolem Trójcy Świętej (łac. Trinitas), a liczba 100 (10²) symbolizuje doskonałość (łac. idealitas);
- Każdą z ksiąg Boskiej Komedii zamyka słowo gwiazdy (wł. stelle)
Treść
Temat dzieła to wędrówka po zaświatach. Przewodnikami poety są Wergiliusz (symbol rozumu), święty Bernard z Clairvaux i zmarła ukochana Beatrycze (alegoria miłości). Podróż trwa tydzień, począwszy od Wielkiego Piątku roku 1300;
Na początku utworu, kiedy będący "w życia wędrówce, na połowie czasu" (35 lat; wł. Nel mezzo del cammin di nostra vita) poeta znajduje się w głębi ciemnej puszczy, powrót uniemożliwiają mu trzy bestie: lew (alegoria pychy), pantera (zawiść), wilczyca (chciwość). Także ciemny las jest alegorią duszy zagubionej w chaosie.
Stan emocjonalny poety najlepiej oddają następujące słowa z poematu:
Gorzko – śmierć chyba większe zna gorycze (...) (Pieśń I, 7).
Zrozpaczonemu Dantemu ukazuje się Wergiliusz i proponuje wspólną przechadzkę po zaświatach, na co on się zgadza.
I Piekło
Wergiliusz oprowadza Dantego po piekle. Ma ono kształt gigantycznego, składającego się z dziewięciu kręgów stożka zwężającego się ku dołowi; na każdym kręgu piekielnym osadzeni są coraz więksi grzesznicy, a na samym dnie jest Lucyfer. Nad bramą piekła widnieje złowieszczy napis:
Lasciate ogni speranza, voi ch'entrate
(Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy [tu] wchodzicie lub Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją).
Już w Pieśni III poeta zawarł przejmujący ogólny obraz owej krainy potępienia:
Dłoń mi na dłoni położył i lice/Ukazał jasne, duchem natchnął śmiałem,/Po czym wprowadził w głębin tajemnice./Stamtąd westchnienia, płacz, lament chorałem/Biły o próżni bezgwiezdnej tajniki./Więc, już na progu stając, zapłakałem./Okropne gwary, przeliczne języki,/Jęk bólu, wycia, to ostre, to bledsze,/I rąk klaskania, i gniewu okrzyki/Czyniły wrzawę, na czarne powietrze/Lecącą wiru wieczystymi skręty,/Jak piasek, gdy się z huraganem zetrze. (Pieśń III, 19 – 30).
Część ta obfituje w szczegółowe opisy przeróżnych okropności (słynne sceny dantejskie), takie jak motyw toczenia cieniów przez plugawe robactwo:
Nędznym, co w świecie żyli nieżywotnie,/Rój os i przykra kąsa ciało mszyca;/Jęczą, gdy ból im do żywego dotnie./Od tych ukąszeń krew tryska na lica,/Którą u stóp ich łzami napojoną/Kłąb glist natrętnych kałduny nasyca. (Pieśń III, 64 – 69)
lub rzeki wrzącej krwi:
"(...) W dół spojrzyj: oto krwi rzeka już bliska,/Gdzie w kotłujące zanurzon jest piany,/Kto gwałtem bliźnich na ziemi uciska." (Pieśń XII, 46 – 48).
Za bramą piekła znajduje się Przedpiekle, miejsce gnuśnych, wśród których spotyka Dante postać, która skaziła się "wielką odmową"; mógł to być zarówno Celestyn V, który zrezygnował z urzędu papieża, torując drogę Bonifacemu, który doprowadził do wygnania Dantego, jak i Poncjusz Piłat. Za Acherontem, przez który Charon przewozi dusze (a tym razem gości) zaczynają się prawdziwe Kręgi piekielne, które mają następującą strukturę:
- 1 krąg – W Limbo rezydują dusze ludzi dobrych i sprawiedliwych, którzy nie zostali ochrzczeni. Nie doznają oni cierpienia, lecz nieustannie towarzyszy im uczucie tęsknoty. Wśród nich znajdują się cnotliwi poganie, mistrz poetów Homer, ludzie pióra: Horacy, Owidiusz, filozofowie: Sokrates, Platon, Arystoteles, Juliusz Cezar, a także bohaterowie mityczni: Hektor i Eneasz. Wszyscy oni są wykluczeni z Nieba tylko dlatego, że nie poznali Jezusa Chrystusa.
- 2 krąg: pod strażą Minosa znajdują się dusze ludzi, którzy nie potrafili zapanować nad zmysłami. Tutaj Dante spotyka Dydonę, Kleopatrę, Semiramidę, Achillesa, Tristana oraz parę kochanków Paolo Malatestę i Franceskę da Rimini. Ich historia była inspiracją dla wielu następców Dantego. W całym Piekle Kary potępieńców związane są z grzechami przez nich potępionymi na zasadzie contrapasso, tj. podobieństwa lub przeciwieństwa. Targanych przez zmysły za życia po śmierci targa wichura.
- 3 krąg: Ci, którzy nie znali umiaru w jedzeniu i piciu, są szarpani przez Cerbera.
- 4 krąg: Skąpcy i rozrzutnicy są tu strzeżeni przez Plutona – uosobienie gniewu.
- 5 krąg: Znajduje się za krwawą rzeką Styks, przez którą przeprawia Flegiasz. Dante spotyka tu potępionych za gniew, zazdrośników, ludzi leniwych i pesymistów.
- 6 krąg: Dusze heretyków leżą tu w płonących grobach.
- 7 krąg: Należy do piekła dolnego. Przebywają w nim dusze bluźnierców przeciwko bliźnim: tyrani, jak np. Dionizjos I z Syrakuz i mordercy pływają w rzece gorącej krwi – Flegetonie. W innym rejonie tego kręgu są szarpani przez harpie samobójcy. W trzecim rejonie ognisty deszcz pada na bluźnierców przeciwko Bogu. Podobna kara spotyka gwałtowników, lichwiarzy, homoseksualistów (w tej licznej dość grupie jest znany literat włoski i nauczyciel Dantego, Brunetto Latini).
- 8 krąg: Miejsce strzeżone przez potwora Geriona dzieli się na 10 czeluści. Rezydują tu i cierpią rozmaite męki oszuści, uwodziciele, pochlebcy, symonici (także papież Mikołaj III), hipokryci, złodzieje, fałszerze, fałszywi doradcy, wróżbici, schizmatycy. W ósmej czeluści spotyka Dante żądnego wiedzy Ulissesa (Odyseusza).
- 9 krąg: Jest wielką, strzeżoną przez Gigantów studnią. Dzieli się na cztery strefy. Pierwsza jest przeznaczona dla zdrajców bliskich, druga dla zdrajców ojczyzny. Jest wśród nich hrabia Ugolino, którego historia należy do najbardziej znanych fragmentów poematu. W trzeciej strefie leżą pod lodem ci, którzy zawiedli zaufanie swych gości. W ostatniej, na dnie piekła w towarzystwie odrażającego Lucyfera cierpią zatopieni w lodowym jeziorze o nazwie Kocyt zdrajcy swych dobroczyńców – Judasz – zdrajca Jezusa Nazarejczyka, oraz Brutus i Gajusz Kasjusz Longinus – zdrajcy Cezara:
Z ust każdych sterczał grzesznik i jak pęki/Trawy w miętlicy na miazgę był tarty:/Te jednocześnie trzej cierpieli męki./Skazaniec przedni, nie dość że w zażartej/Tkwił paszczy, szarpan Disowymi szpony,/Raz po raz łypał ze skóry obdarty./Rzecze Mistrz: "Zbrodzień najsrożej męczony,/Dowiedz się, Judasz jest Iskariota;/Wewnątrz ma głowę, na zewnątrz nóg trzony". (Pieśń XXXIV, 55 – 63).
II Czyściec
Jest wzniesieniem położonym na antypodach Jerozolimy, po tarasach którego pną się pokutujące dusze. Stopnie Czyśćca odpowiadają porządkowi grzechów – za najcięższe pokutuje się na najniższych tarasach góry czyśćcowej, na której szczycie znajduje się Raj Ziemski. Dante wędruje na wierzchołek Czyśćca, gdzie opuszcza go Wergiliusz. Dusze, które nie zasługują na raj, ponieważ nie dotrzymały przysiąg i umów, będą tu przebywać do momentu odkupienia swojej winy.
III Raj
Po Raju oprowadza poetę jego ukochana – Beatrycze oraz Bernard z Clairvaux. Raj składa się ze sfer niebieskich, na które składają się kolejne nieba, poczynając od Ziemi:
- niebo Księżyca,
- niebo Merkurego,
- niebo Wenus,
- niebo Słońca,
- niebo Marsa,
- niebo Jowisza,
- niebo Saturna,
- niebo gwiazd stałych,
- Primum Mobile.
Dalej znajduje się Empireum i siedziba Boga w kształcie białej róży.
Nieba planetarne uporządkowane są w kolejności siedmiu cnót, poczynając od kardynalnych (moralnych), kończąc zaś na wierze, nadziei i miłości (boskie).
Część Raj kończy modlitwa św. Bernarda do Matki Boskiej o wyjednanie Dantemu u Boga łaski, aby mógł Go zobaczyć. Prośba zostaje spełniona – poeta w olśnieniu dostrzega boską esencję.
Inspiracje w kulturze masowej
Linki zewnętrzne
Przypisy
.jpg&filetimestamp=20041206133822)
.jpg&filetimestamp=20090106160132)
